Verses 1-5,nAmArtha-sudhA commentary on Vishnu Sahasranama

Sahasranama verses in Devanagari

श्रीवैशम्पायन उवाच —
श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ।
युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १॥

युधिष्ठिर उवाच —
किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।
स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ २॥

को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।
किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥ ३॥

भीष्म उवाच —
जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन् नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ ४॥

तमेव चार्चयन्नित्यं  भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।
ध्यायन् स्तुवन् नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥ ५॥

भाष्य

वैशम्पायन इति। “शस्पांशतद्रुतामाहुरयनं पतनं ततः विगतं शब्देतो यस्मात्तद्वैशम्पायनः स्मृत” इति पुराणोक्तमाहात्म्यः। स व्यासप्रियशिष्यो मुनिः
परमोपादेयद्वात्वक्ष्यमाङं स्तोत्रमपृष्टोऽपि सौहार्दात् कारूण्याच्च जन्मेजयं नृपं प्रत्युवाच श्रुत्वेत्यादिभिः। युधिष्ठिरो राजा धर्मान् राजधर्मादीनषेशतः
सामस्त्येन पावनानि तीर्थदीनि च सर्वशः सर्वाणि श्रुत्वा पुनरपि शान्तनवं  भीष्मभ्य्भाषत परिप्रच्छ॥१॥

अयं अस्मत्पितामहः शरतल्पस्थः भीष्मः समधीत साङ्घनिखिलवेदोपनिषद्ब्रह्मचर्यादि-सर्वधर्मोपसम्पन्नो भगवद्दत्ताद्वराद्विनिव्ण्त्तशस्त्रव्यथः
प्रतिलब्धसार्वज्ञः करामलकन्ठायेन परिदृष्थपरावरतत्वोततः परतमं तत्त्वं जिज्ञास्यं तच्च सामन्यतः पृष्थो वक्ष्यतीति भावेन पृच्छति किमिति लोक
इति भवतः मत इति च प्रतिप्रश्ङं सम्बध्यते। विभक्तिश्व यथातोगं विपरिणम्य लोक्यते तत्त्वमनेनेति निरुक्तेर्लोके वेदादिषास्त्रे एकं मुख्यं दैवतं किं
बवतो मतं। एकं मुख्यं परमयनं सर्वाष्रयभूतं वस्तु किं भवतो मतमिति द्वितीयः। कं देवं स्तुवन्तुः कञ्चार्चन्तो मानवा शुभं प्राप्नुयुः। कस्य
गुणकर्मकीर्तनेनारधनेन चाभ्युदौअ-निश्रेयःप्राप्तिर्भवतो मतेनेति तृतीयश्चतुर्थः॥२॥

क इति त्वयोक्तानां सर्वेषां धर्माङां मध्ये कः परमः श्रमं विनैवेष फलप्रदो धर्मो भवतः सर्वज्ञस्याभिमत इति पञ्चमः। जन्तुर्जीवः किं जप्यं जपन्
जन्मसंसारबन्धनात्विमुच्यते जमगर्भनिरयनिपातकक्शङं कार्यं। संसारः प्राचीनकर्मलक्षङं कारङं ताभ्यां बन्धनं परपदप्राप्तिनिरोधनं
तस्माद्विमुक्तो भवति भवतो मतेनेति षष्ठश्च॥३॥

एवं सामन्यतः षदर्थाङ् पृष्थो विद्वत्तमो भीष्मेस्तेषु प्रथमस्योत्तरं विशेषेणाह जगदित्यर्द्ध्केन। जगतः स्थिरचरात्मकस्य प्रभुं स्वामिनं देवदेवं
सर्वदेवाराध्यं अनन्दं स्वरुपेङ गुङैर्विभूतिभिश्चापरिमितं अतः पुरुषोत्तमं बद्धमुक्तोभयाबस्तेषूत्कृष्ठतममिति क्रमं विहाय प्रकृतोत्क्ण्ठया
तृतीयस्योत्तरमाह स्तुवन्नित्यर्द्धकेन।
पुरुषः पुमर्थलिप्सुर्जनः सततमुत्थितः सर्वदोद्युक्तो वक्श्यमाङेन नामसहस्रेङ पुरुषोत्तमं स्तुवन् गुङान् कर्माङि च तस्यानुकीर्तयन्निति
यष्ठस्याप्येततुत्तरं। सर्व-दुःखातिगो भवेदित्युत्तरणन्वयः॥४॥।

चतुर्थस्याह तमेवेति। यजमानेओहर्चकः। भक्त्या श्रद्धया(भक्तिः सेवा गौणवृत्तोर्भङ्ग्यां ष्रद्धाविभागयोरिति हैमः) तमेव पुरुषं कृष्णं स्तुवन्
सर्वदुःखातिगोभवेदित्यनेन सम्बन्धः। कथं स्तुवन्नित्याह। अर्चयन् पाद्यादिभिराराधयन् ध्यायन् तन्मूर्तीनिररं मनः कुर्वन्। नमस्यन् साष्टाङ्गप्रणमन्।
पुरुषं विशिनष्टि। अच्ययमिति नित्यस्वरूपगुङविभूतिलौलमित्यर्थः। तच्चब्दस्य द्विःप्रयोगोऽन्वयभेदाददोषः॥५॥


SLP1 transliteration

SrIvESampAyana uvAca —
SrutvA DarmAnaSezeRa pAvanAni ca sarvaSaH .
yuDizWiraH SAntanavaM punarevAByaBAzata .. 1..

yuDizWira uvAca —
kimekaM dEvataM loke kiM vApyekaM parAyaRam .
stuvantaH kaM kamarcantaH prApnuyurmAnavAH SuBam .. 2..

ko DarmaH sarvaDarmARAM BavataH paramo mataH .
kiM japanmucyate janturjanmasaMsArabanDanAt .. 3..

BIzma uvAca —
jagatpraBuM devadevamanantaM puruzottamam .
stuvan nAmasahasreRa puruzaH satatotTitaH .. 4..

tameva cArcayannityaM  BaktyA puruzamavyayam .
DyAyan stuvan namasyaMSca yajamAnastameva ca .. 5..

Commentary

vESampAyana iti. “SaspAMSatadrutAmAhurayanaM patanaM tataH vigataM Sabdeto yasmAttadvESampAyanaH smfta” iti purARoktamAhAtmyaH. sa vyAsapriyaSizyo muniH
paramopAdeyadvAtvakzyamANaM stotramapfzwo’pi sOhArdAt kArURyAcca janmejayaM nfpaM pratyuvAca SrutvetyAdiBiH. yuDizWiro rAjA DarmAn rAjaDarmAdInazeSataH
sAmastyena pAvanAni tIrTadIni ca sarvaSaH sarvARi SrutvA punarapi SAntanavaM  BIzmaByBAzata paripracCa..1..

ayaM asmatpitAmahaH SaratalpasTaH BIzmaH samaDIta sANGaniKilavedopanizadbrahmacaryAdi-sarvaDarmopasampanno BagavaddattAdvarAdvinivRttaSastravyaTaH
pratilabDasArvajYaH karAmalakanWAyena paridfzTaparAvaratatvotataH paratamaM tattvaM jijYAsyaM tacca sAmanyataH pfzTo vakzyatIti BAvena pfcCati kimiti loka
iti BavataH mata iti ca pratipraSNaM sambaDyate. viBaktiSva yaTAtogaM vipariRamya lokyate tattvamaneneti nirukterloke vedAdizAstre ekaM muKyaM dEvataM kiM
bavato mataM. ekaM muKyaM paramayanaM sarvAzrayaBUtaM vastu kiM Bavato matamiti dvitIyaH. kaM devaM stuvantuH kaYcArcanto mAnavA SuBaM prApnuyuH. kasya
guRakarmakIrtanenAraDanena cAByudaua-niSreyaHprAptirBavato mateneti tftIyaScaturTaH..2..

ka iti tvayoktAnAM sarvezAM DarmANAM maDye kaH paramaH SramaM vinEveza Palaprado Darmo BavataH sarvajYasyABimata iti paYcamaH. janturjIvaH kiM japyaM japan
janmasaMsArabanDanAtvimucyate jamagarBanirayanipAtakakSaNaM kAryaM. saMsAraH prAcInakarmalakzaNaM kAraNaM tAByAM banDanaM parapadaprAptiniroDanaM
tasmAdvimukto Bavati Bavato mateneti zazWaSca..3..

evaM sAmanyataH zadarTAN pfzTo vidvattamo BIzmestezu praTamasyottaraM viSezeRAha jagadityardDkena. jagataH sTiracarAtmakasya praBuM svAminaM devadevaM
sarvadevArADyaM anandaM svarupeNa guNErviBUtiBiScAparimitaM ataH puruzottamaM badDamuktoBayAbastezUtkfzWatamamiti kramaM vihAya prakftotkRWayA
tftIyasyottaramAha stuvannityardDakena.
puruzaH pumarTalipsurjanaH satatamutTitaH sarvadodyukto vakSyamANena nAmasahasreNa puruzottamaM stuvan guNAn karmANi ca tasyAnukIrtayanniti
yazWasyApyetatuttaraM. sarva-duHKAtigo BavedityuttaraRanvayaH..4…

caturTasyAha tameveti. yajamAneoharcakaH. BaktyA SradDayA(BaktiH sevA gORavfttorBaNgyAM zradDAviBAgayoriti hEmaH) tameva puruzaM kfzRaM stuvan
sarvaduHKAtigoBavedityanena sambanDaH. kaTaM stuvannityAha. arcayan pAdyAdiBirArADayan DyAyan tanmUrtIniraraM manaH kurvan. namasyan sAzwANgapraRaman.
puruzaM viSinazwi| acyayamiti nityasvarUpaguNaviBUtilOlamityarTaH| taccabdasya dviHprayogo’nvayaBedAdadozaH..5..

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s